Het Pantheon

Een Romeins gebouw dat zo perfect is als het Pantheon zult u nergens anders aantreffen. Het is een van de best bewaard gebleven oude gebouwen van Europa, het majestueuze uiterlijk is in 2000 jaar tijd vrijwel niet veranderd. Er is geen ander monument te vinden dat zo'n levendig beeld geeft van hoe Rome eruit moet hebben gezien tijdens de hoogtijdagen.

De eerste blik op het Pantheon doet vermoeden dat het hier gaat om één van de meest indrukwekkende monumenten van Rome. Dichterbij wordt deze indruk versterkt, want pas dan worden de enorme afmetingen duidelijk. Er zijn niet veel stenen zuilen te vinden, die zo monolithisch zijn als de massieve pilaren van het Pantheon. Aan het gebouw zelf valt niet veel te zien, er zijn maar weinig bijzonderheden aan te ontdekken, dus is het een goed idee om de tempel vanaf het terras van een café aan het Piazza della Rotonda te bekijken.

Van tempel tot kerk

Het huidige Pantheon werd tussen 118 en 125 gebouwd door keizer Hadrianus. Het verving grotendeels twee oudere tempels op dezelfde plaats. De eerste ervan was zo'n 150 jaar eerder tussen 27 en 25 v.C. gebouwd door Marcus Agrippa, schoonzoon van keizer Augustus. Dit bouwwerk werd beschadigd door een enorme brand in Rome in het jaar 80. Een tweede tempel, gebouwd door keizer Domitianus, onderging een soortgelijk lot toen het in 110 getroffen werd door de bliksem.

In het licht van deze geschiedenis is de opdracht die in grote bronzen letters op de façade van het gebouw werd aangebracht een raadsel, want er wordt duidelijk gerefereerd aan Marcus Agrippa: m. agrippa l. f. cos tertium fecit (Marcus Agrippa, zoon van Lucius, maakte dit in zijn derde termijn als consul). Deze onjuistheid toont de bescheidenheid van Hadrianus, die gewoonlijk de naam van de oorspronkelijke bouwer op Romeinse monumenten die hij herbouwde of herstelde aanhield.

Latere keizers waren minder bescheiden, zoals te zien is aan de twee inscripties in kleine letters: pantheum vetustate corruptum cum omni cultu restituerunt (met alle finesses herstelden ze het Pantheon, dat door de tijd was aangetast). Dit verwijst naar renovaties door de keizers Severus en Caracalla in 202. Ze waren onbescheiden in hun bewering, maar ook oneerlijk, want het ziet ernaar uit dat de restauraties nooit plaats hadden.

De betrokkenheid van Hadrianus werd in 1892 bevestigd, toen archeologen, die tot dan toe het gebouw in verband brachten met Agrippa, ontdekten dat veel van de stenen van het Pantheon het persoonlijke stempel van de keizer droegen. Hadrianus hield zich ook bezig met het ontwerp, de vierkanten en cirkels waarmee een architectonisch haast perfect gebouw werd gemaakt.

Er zijn genoeg Romeinse gebouwen die de tand des tijds hebben doorstaan, maar geen ervan is in al die eeuwen in zo'n ongerepte staat gebleven als het Pantheon. De reden voor de uitstekende is dat het in 608 een christelijke kerk werd, toen de Byzantijnse keizer Phocas, bestuurder van Rome in die tijd, het gebouw aan paus Bonifatius IV schonk. Het was voor het eerst dat een tempel die voor heidense riten was bestemd werd omgedoopt tot kerk. Voorheen zou dit verboden zijn geweest en de verandering bracht de bepaling met zich mee dat zelfs het verwijderen van een steen gelijk stond aan een doodzonde.

Niet het hele gebouw bleef ongeschonden, zoals te zien is aan de buitenmuren van het voorportaal, die deels bekleed waren met wit marmer. Aan de achterkant was de hoofdstructuur van het gebouw met pleisterwerk bekleed, een immitatie van marmer. De zuilen zijn beter bewaard gebleven dan de bekleding. De meeste waren gemaakt van Egyptisch graniet, samen met de kapitelen en de bases, die waren vervaardigd uit het beste Griekse Pentelikonmarmer. Zelfs hier moesten noodoplossingen gevonden worden: één zuil werd bijvoorbeeld in 1626 uit de villa van keizer Domitianus in Castelgandolfo in de heuvels rond Rome gehaald; twee andere zuilen, die beschadigde pilaren moesten vervangen, werden in 1666 uit de Badhuizen van Nero aangesleept.

Soms werd de schade met opzet aangebracht. Het bekendste voorbeeld is de plundering van de met brons vergulde dakpannen in 663-667 door keizer Constans II: het grootste deel werd naar Constantinopel gebracht en omgesmolten tot munten. Iets soortgelijks gebeurde in 1626, toen paus Urbanus VIII door de architect en beeldhouwer Bernini werd overgehaald om het bronzen verguldsel van de balken in de portiek te verwijderen. Zo'n 200 ton metaal werd verwijderd, het grootste deel ging naar de gigantische baldacchino, de troonhemel van Bernini in de St.-Pieter. Volgens de overlevering was er nog genoeg metaal over voor zo'n 80 nieuwe kanonnen voor het Castel Sant'Angelo.

Koepel en interieur

Bij binnenkomst is de bezoeker verbaasd, want een blik omhoog naar de koepel laat een 9 m groot gat, of oculus, in het midden van het dak zien. Dit was met opzet in het ontwerp van Hadrianus opgenomen, om degenen die in het gebouw waren de mogelijkheid te bieden in direct contact met de hemelen te contempleren. Het is ook een lichtbron, die op zonnige dagen een zonnestraal op het interieur werpt en op heldere avonden een prachtige glimp van de sterrenhemel toont. Zo nu en dan is er dus ook het merkwaardige schouwspel van vogels en regen in het gebouw.

De koepel is het meest fantastische aan het Pantheon, met een diameter van 44,4 meter, groter dan de koepel van de St.-Pieter, precies gelijk aan de hoogte van het gebouw van de vloer tot de oculus (in het interieur zou een perfecte hemisfeer passen). Dit was de grootste stenen koepel van de wereld tot 1958, toen het overtroffen werd door het CNIT-gebouw in Parijs.

De bijzondere plafondinbouw van de koepel (lacunas), werd verkregen door materiaal in vormen te gieten , één van de vele bouwkundige subtiliteiten. Met het blote oog niet waarneembaar is het naar de top toe steeds dunner worden van de koepel. Van 7 meter tot maar 1 meter dikte, waardoor het totale gewicht gereduceerd wordt.

Ook is onzichtbaar dat er steeds lichtere materialen worden gebruikt: beton en travertijn aan de basis, vulkanische tufsteen halverwege en vederlichte puimsteen rond de oculus. Het marmeren fineer lager op de muur is deels niet origineel meer, hoewel men aanneemt dat het sterk overeenkomt met het oorspronkelijke decoratieve ontwerp van Hadrianus.

Het plaveisel is veel gerestaureerd, maar lijkt het origineel te zijn. Rondom bevinden zich zeven rechthoekige en half cirkelvormige niches, bedoeld als plaats voor standbeelden, maar nu deels bezet door de graftombes van koningen en koninginnen van de kortstondige Italiaanse monarchie (1870-1946). De derde niche aan de linkerkant bevat de tombe van de schilder Rafaël (1483-1520), die in 1833 werd opgegraven en hier opnieuw zijn rustplaats vond in een Romeinse sarcofaag.

Beste tips

• Het Pantheon is soms gesloten op zondagmiddag.
• Het loket zoeken hoeft niet, het Pantheon is een kerk en de toegang is gratis.
• Bezoek het Pantheon als het regent om het opzienbarende schouwspel mee temaken van de druppels die door het gat in het dak naar binnen komen.
• Het Pantheon kan in combinatie met twee andere kleinere bezienswaardighedenworden bekeken: de schilderijen van Caravaggio in San Luigi dei Francesi en de gothische kerk Santa Maria sopra Minerva, opgericht in de 8e eeuw op de plek van een Romeinse tempel gewijd aan Minerva. Voor de kerk staat een standbeeld van een olifant van Bernini, die een Egyptische obelisk steunt. Bekijk in de kerk zeker de volgende kunstwerken: de fresco's van de Maria-Boodschap en Mariahemelvaart door Filippino Lippi (in de Cappella Carafa in de rechterdwarsbeuk), het standbeeld van De Verlosser van Michelangelo links van het hoge altaar, en de graftombevan Fra Angelico, patroonheilige van schilders, begraven in een gang aan heteind van het noordelijk (linker) schip.
• Café Tazza d'Oro (Via degli Orfani 84, tel. 06 678 9792; zondag gesloten) vlak bij Piazza della Rotonda staat te boek als de plek waar de beste koffie van Rome geschonken wordt. Helaas zijn er in tegenstelling tot cafés aan het plein, geen zitplaatsen en het Pantheon is niet zichtbaar.

Nader bekeken

• De datum waarop het Pantheon werd ingewijd tot kerk, 1 november 608, is interessant, want het betekende het begin van Allerheiligen, of Dag van de Doden. De kerk werd genoemd naar en gewijd aan Santa Maria ad Martyres, de Maagd Maria en de christelijke martelaren, waren een zinspeling op alle heiligen en niet alle goden. Om deze gelegenheid te herdenken werden talloze botten en relikwiën van martelaren uit de catacomben van de stad hierheen gebracht.