Romeins Forum

Het Romeinse Forum, of Foro Romano, was bijna duizend jaar lang het hart van het Romeinse Rijk. Vandaag de dag resteert van het eens zo machtige ensemble van majestueuze gebouwen bijna niets. Toch biedt de overgebleven ruïne een romantische omgeving waarin de glorie van het oude Rome nog steeds te bespeuren valt.

Het Forum verkennen

Bij een bezoek aan het Romeinse Forum moet niet vergeten worden dat de plaats een 3000 jaar lange geschiedenis kent, en dat monumenten gedurende deze periode werden gebouwd, herbouwd, verplaatst, verwoest, aangepast, geplunderd of aan hun lot overgelaten om te vervallen tot een droefgeestige ruïne.

Wees erop bedacht dat er maar weinig bouwwerken zijn waaraan de oorspronkelijke omvang of inrichting valt af te lezen, zoals de Arco di Settimio Severo of de Basilica di Massenzio. Degene die hier op zoek is naar monumenten zal teleurgesteld zijn, of anders verbijsterd door de warboel van stenen en zuilen. Het is de kunst om te genieten van de schoonheid en romantiek van ruïnes, en de historische associaties op waarde te schatten: u loopt letterlijk in de voetsporen van Julius Caesar, Nero, Caligula, Claudius, Hadrianus en andere bekende namen uit de Oudheid. Met dit besef is het niet moeilijk om hier twee uur rond te wandelen, of nog langer als u besluit de Palatino te beklimmen en te verkennen.

Van moeras tot macht

Het Forum was oorspronkelijk niet het hart van Rome, die eer ging waarschijnlijk naar een versterkt gehucht op de makkelijker te verdedigen Capitolino-heuvel in het noordwesten. Het toekomstige knooppunt van het rijk begon in feite als de Velabrum, een moerassige inham van de Tiber tussen de heuvels Capitolino en Palatino. Dit was het gebied dat voorkomt in de mythe van Romulus en Remus: hier werd de tweeling gevonden en door de wolvin gevoed, en dit was de plek waar Romulus, volgens de legende in 753 v.C. Rome stichtte.

In de IJzertijd diende het gebied waarschijnlijk als een begraafplaats voor dorpelingen van de omringende heuvels, en later als ontmoetingsplaats, gemeenschappelijk land en vuilnisbelt voor de herders en andere inwoners van deze nederzettingen. In deze periode kreeg het Forum wellicht zijn naam, want forum is afgeleid van een woord dat, voorbij of buiten de muren betekent (in het modern Italiaans betekent fuori nog altijd buiten).

Rome nam in omvang toe, en het gebied werd in de 1e eeuw v.C. drooggelegd door de Cloaca Maxima, of Grote Drooglegging. Het werd de plaats om niet alleen winkels en huizen te bouwen, maar ook tempels, pleinen, basilieken en de belangrijke staatsgebouwen.

De opeenvolgende keizers, consuls en andere prominente machthebbers wedijverden met elkaar om steeds imposantere gedenktekens voor hun militaire en politieke overwinningen achter te laten. Deze toestand duurde voort tot circa de 2e eeuw toen een groeiend tekort aan ruimte er toe leidde dat de politieke macht met de keizers meeverhuisde naar hun nieuwe paleizen op de Palatino-heuvel. De handel verplaatste zich ondertussen naar de Mercati Traianei en nieuwe bouwprojecten weken uit naar het naburige Fori Imperiali, of Rijksfora.

Na de val van Rome raakte de plaats snel in verval: veel van de monumenten stortten in, en een deel van de stenen werd hergebruikt voor de bouw van Romes middeleeuwse kerken en paleizen. Tegen de 16e eeuw was het Forum weinig meer dan een verwilderd weiland. De opgravingen begonnen rond 1803, maar zijn tot op heden nog verre van voltooid. In 1996 werd begonnen met uitgebreid archeologisch onderzoek van de nog niet onderzochte bodem rond de Curia en het Argiletum en men boekt hier en elders snel progressie, hoewel er nog veel te onderzoeken blijft, vooral onder de Via dei Fori Imperiali.

Het Forum

U betreedt het Forum naast de Arco di Settimio Severo, een triomfboog die in 203 werd opgericht ter gelegenheid van het 10-jarig bewind van keizer Septimius Severus. Het was tevens een gedenksteen voor de militaire overwinningen van zijn zonen, Geta en Caracalla, vandaar de gevechtsscènes op de marmeren reliëfs.

Links en iets voor de boog geeft een rij stenen de restanten aan van de Rostra, of podium van de spreker, de plek waar, naar beweerd wordt, Marcus Antonius zijn beroemde Vrienden, Romeinen, Landgenoten toespraak hield na de aanslag op Julius Caesar. Het podium had zijn naam te danken aan de bronzen voorstevens (rosta) van schepen die door Romeinen waren buitgemaakt, en nu dienden als decoratie. Sindsdien hebben ze hun naam gegeven aan het rostrum van de spreker.

De Tempio di Saturno of Tempel van Saturnus met zijn acht zuilen, is één van de oudste tempels van het Forum uit circa 497 v.C. misschien omdat Saturnus, god van de landbouw, van begin af aan één van de meest vereerde goden van Rome was. De oude Romeinen geloofden dat de welvaart en macht van de stad te danken was aan agrarische vakkundigheid.

Als u de Capitolino-heuvel achter u laat dan passeert u rechts de fragmentarische Basilica Giulia, begonnen door Julius Caesar in 54 v.C. als aanvulling op de Basilica Aemelia aan de andere kant. Vlakbij ligt de Tempio di Castore e Polluce, of tempel van Castor en Pollux, waarin zich de standaardmaten en -gewichten van het Rijk bevonden, bewaakt door de equites of ridders van de stad. Zuidelijker bevindt zich de Santa Maria Antiqua: in de 6e eeuw werd een heidens monument verbouwd tot dit belangrijkste christelijke gebouw van het Forum.

Dwars door het Forum loop de Via Sacra, ooit de hoofdstraat van het Forum, en de route die generaals en keizers namen wanneer ze in triomf met de oorlogsbuit paradeerden. Als u over de resterende tegels loopt, ziet u links de ruïne van de Basilica Aemelia, een zakencentrum en bank uit 179 v.C. Het grote bakstenen gebouw voor en rechts van u is de grotendeels herstelde Curia, of Senaat, waarschijnlijk voltooid onder Augustus in 28 v.C., toen het de ontmoetingsplaats werd voor de circa 300 Romeinse senatoren.

Het gebied rechts van de Curia is het Argiletum, waar ooit een tempel stond met een standbeeld van Janus, de tweekoppige god. In oorlogstijd bleven beide deuren open, in vredestijd waren ze gesloten: men zegt, dat ze in 1000 jaar slechts bij drie gelegenheden werden gesloten. Voor de Curia ligt de Lapis Niger, of Zwarte Steen (afgeschermd door een hek), die een tempel voor de god Vulcanus markeert. Een trap voert naar een kamer onder de sarcofaag, waar op een grafsteen een inscriptie staat in het Latijn uit de 6e eeuw v.C (de oudste ooit gevonden). Moderne geleerden denken dat het een waarschuwing is om de heilige plek niet te ontwijden.

Achter de curia ligt de Tempio di Antonino e Faustina uit 141, gebouwd door keizer Antoninus voor zijn vrouw Faustina. Hij is goed behouden, omdat hij in de 11e eeuw als kerk werd ingewijd. Enkele van de oudste graven van Rome werden in deze buurt gevonden. Hierachter en achter de tempel van Castor en Pollux staan de Tempio di Vesta en Atrium Vestae, respectievelijk de tempel en het huis van de Vestaalse Maagden. In de tempel bewaakten de Maagden het heilige vuur van Rome, een symbool voor de continuïteit.

Links voorbij het Atrium liggen de overblijfselen van de Basilica di Massenzio (begonnen in 306), één van de meest indrukwekkende monumenten van het Forum, dat in zijn tijd nog meer indruk gemaakt moet hebben, want overgebleven is slechts een enkele beuk van wat ooit een 100 meter lang schip was. Opmerkelijk genoeg staat nog maar één van wat oorspronkelijk tientallen zuilen geweest moeten zijn overeind. Nu staat deze zuil voor de kerk van Santa Maria Maggiore.

Het laatste monument van het Forum voor het Colosseum is de Arco di Tito, de oudste triomfboog van Rome, gebouwd in het jaar 81 door keizer Domitianus ter ere van Titus (Tito), zijn broer en voorganger als keizer. De beroemdste overwinning van Titus was op de joden in 70, en de prachtige reliëfs op de boog tonen een reeks scènes van de zegevierende terugkeer van de keizer naar Rome met oorlogsbuit van de campagne.