San Clemente

Niets uit de bedrieglijk eenvoudige buitenkant van San Clemente wijst erop dat dit één van de meest opmerkelijke kerken van Rome is. Het middeleeuwse interieur van het gebouw is onovertroffen, compleet met sublieme fresco's en mozaïeken. Daarnaast huisvest de kerk ook twee oudere heiligdommen, samen goed voor 2000 jaar religieuze activiteit.

San Clemente is te verdelen in drie componenten, die boven op elkaar liggen: een kerk uit de 12e eeuw op een kerk uit de 4e of 5e eeuw, die op zijn beurt weer rust op een mithraeum uit de 2e eeuw. De kerk is op zichzelf al een bezoekje waard, maar de beide onderliggende bouwwerken maken het een niet te missen attractie.

De kerk

De ingang van de hoofdkerk bevindt zich aan de zijkant in de Via di San Giovanni in Laterano. Reken voor het bezichtigen van de kerk zeker een klein uur, meer nog wanneer u geïnteresseerd bent in de tempel en de opgravingen op het onderste niveau.

Het grootste gedeelte van de kerk op de begane grond werd gebouwd tussen 1108 en 1184 om de kerk te vervangen die er nu onder ligt en in 1084 verwoest was door plunderende Noormannen. Het mooie middeleeuwse interieur is bewaard gebleven, dit in tegenstelling tot de meeste kerken van Rome, die in de baroktijd werden verbouwd. Alleen Santa Maria in Cosmedin kan zich meten met San Clemente. Er zijn vele bezienswaardigheden, waarvan de fresco-cyclus over het Leven van St.-Catherine (1428), één van de weinige werken van de grote Florentijnse kunstenaar Masolino da Pani-cale (het bevindt zich in de kapel achter in de linker zijbeuk, bij binnenkomst aan de rechterhand), niet onvermeld mag blijven.

Ronduit schitterend is het mozaïek Triomf van het Kruis uit de 12e eeuw, een majestueuze kleurenpracht die zich over de apsis uitstrekt. Geleerden denken dat het ontwerp is gebaseerd op een soortgelijk mozaïek dat verloren ging toen de oudere kerk in de 11e eeuw werd verwoest. Het is zeer beeldend en rijk aan detail: in het bijzonder de 12 duiven aan het kruis, die de apostelen symboliseren, en de vier rivieren van het paradijs die ontspringen aan het kruis en de dorst lessen van de gelovigen, hier als herten weergegeven. De indrukwekkende tabernakel uit de 14e eeuw eronder en aan de rechterkant is van de hand van de Florentijnse beeldhouwer Arnolfo di Cambio.

De kerk is wereldvermaard om zijn kooromheining (5e - 9e eeuw), met panelen versierd met marmer. Dergelijke afscheidingen waren karakteristiek voor vroegmiddeleeuwse kerken, maar zijn nu zeldzaam. Veel van de panelen werden overgenomen uit de oudere kerk, en verscheidene zuilen zijn afkomstig uit het Foro Traiano (Forum van Trajanus) in de Fori Imperiali. Even mooi en bijna even antiek zijn kansel, kandelaar en baldakijn (baldacchino) van het altaar. Achteraan de rechter (zuid-)zijde van de kerk voert een trap naar de resten van de vroegere kerk, die pas ontdekt werden in 1857. De overblijfselen zijn hier relatief gering, hoewel er sporen zijn van fresco's, die soms dateren uit de 5e eeuw. Er is meer te zien door nog een trap naar beneden te gaan, waar de resten liggen van twee gebouwen uit de Romeinse tijd, die nog maar ten dele zijn opgegraven. Bijna direct stuit de bezoeker op een model van een mithraïsch altaar.

Mithraïsme

Mithraïsme was een populaire Romeinse cultus die tot in de christelijke tijd bleef voortbestaan. De stier was één van de belangrijkste mithrïsche symbolen, vandaar de afbeelding op het altaar: een stier die gedood wordt door de god Mithras, naast figuren van toortsdragers en een slang, symbool van wedergeboorte. In 392 werd de cultus uiteindelijk onderdrukt.

Onder de grond bevindt zich ook een deel van een Romeins huis, waarin in de centrale kamer een mithraeum, of gebedsplaats was ingericht, waarschijnlijk tegen het eind van de 2e eeuw. Het was de bedoeling dat deze tempel leek op de grot van Mithras, deuren waren dus afgesloten of op een kier gezet, zodat het zonlicht de iconen en beelden van de cultus kon bereiken. Er stonden banken in zodat de ingewijden maaltijden tot zich konden nemen en gezamenlijk hun godsdienst konden uitoefenen. Het is bewezen dat het huis zelf ouder is: archeologen hebben datum stempels op de treden van de oude trap ontdekt die overeenkomen met de tijd van keizer Domitianus (90-96). Toentertijd leidden deze treden van de begane grond van het huis naar de kelder. De opgravingen doen vermoeden dat de tempel werd dicht gemetseld toen het mithraïsme in de 4e eeuw werd onderdrukt, maar dat de kelder nog zes eeuwen dienst bleef doen.

De inrichting van het tweede bouwwerk dat hier ligt, komt deels overeen met een horrea, warenhuis, en zou wel eens een korenschuur geweest kunnen zijn, hoewel een aantal oude theorieën aanneemt dat het een plek was met werkplaatsen die deel uitmaakten van de rijksmunt, de Moneta Caesaris. Recentere theorieën gaan ervan uit dat de resten bestaan uit twee afzonderlijke gebouwen, een commerciële vestiging en een huis dat op deze zaak was gebouwd, in het bezit van een rijke Romeinse christen. Deze christen droeg volgens de theorie de naam Clemente, en stichtte op het terrein een kerk gewijd aan zijn heilige naamgenoot.

Beste tip

• Onthoud dat San Clemente tijdens lunchtijd gesloten is tot halverwege de middag, en tijdens kerkdiensten is er geen toegang.
• Er zijn vele barretjes rond de Via di San Giovanni in Laterano waar een kop koffie, een frisdrankje of een snack te krijgen is. Café Café is geschikt voor snacks.

Nader bekeken

• Als de hoofddeur van de bovenste kerk open staat loont het zich een blik naar buiten te werpen op de quadroporticus, het bijzondere binnenplein voor de hoofdfaçade, met talloze zuilen. Zulke binnenplaatsen waren gebruikelijk bij de eerste Romeinse basilieken. Rechthoekige kerken met een eenvoudig schip en geen dwarsbeuk, maar zijn nu zeldzaam.